माटोदेखि अन्तरिक्षसम्म 

बोधराज अर्यालको माटोमा देखिएको समृद्धिको सपना
हरेक मानिसले जीवनमा कुनै न कुनै सपना देख्छ । कसैले सहरमा भविष्य खोज्छ, कसैले विदेशमा सम्भावना देख्छ । तर केही मानिस यस्ता पनि हुन्छन्, जसले आफ्नो भाग्य आफ्नै माटोमा लेख्ने साहस गर्छन् । स्याङ्जाको पुतलीबजार नगरपालिका–११, मायाटारीका बोधराज अर्याल त्यही साहसी व्यक्तित्वमध्ये एक हुनुहुन्छ । उहाँले कृषिलाई जीवन धान्ने मात्रै माध्यमका रूपमा होइन, समृद्धि सिर्जना गर्ने विज्ञान, उद्यम र राष्ट्र निर्माणको आधारका रूपमा बुझ्नुभयो । आज उहाँको नाम नेपालकै अग्रणी कृषि उद्यमीमध्ये सम्मानका साथ लिइन्छ । पाँच वटा सुन्तलाका बिरुवाबाट सुरु भएको उहाँको यात्रा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान, कृषि नवप्रवर्तन र अन्तरिक्षसम्म पुगेको नेपाली कफीको ऐतिहासिक उपलब्धिसम्म विस्तार भएको छ । यो उद्यम यात्रा एउटा व्यक्तिको सफलताको मात्र नभएर नेपाली कृषिको अथाह सम्भावनाको बाटो पनि हो ।

बाल्यकालदेखि नै कृषिप्रतिको आत्मीयता थियो
बोधराज अर्यालको बाल्यकाल स्याङ्जाको पहाडको प्राकृतिक परिवेशमा नै बित्यो । खेतबारी, गोठ, वनजंगल र गाउँको सरल जीवन उहाँको शिक्षालय बने । परिवारको मुख्य पेशा खेती नै थियो । बिहानदेखि बेलुकासम्म खेतमा खटिने अभिभावकको मिहिनेत उहाँले नजिकबाट देख्नुभयो । किसानले सबैभन्दा धेरै श्रम गर्ने तर सबैभन्दा कम प्रतिफल पाउने यथार्थले उहाँको मनलाई सधैं घोचिरह्यो । यही अनुभवले उहाँलाई एउटा प्रश्नतर्फ डो¥यायो । यदि यही माटोले अन्न दिन सक्छ भने यसले समृद्धि किन दिन सक्दैन ? यही प्रश्नले उहाँभित्र नयाँ सोचको बीउ रोप्यो । उहाँले सानैदेखि कृषिलाई परम्परा मात्र होइन, सम्भावनाको क्षेत्रका रूपमा हेर्न थाल्नुभयो ।

पाँच बोट सुन्तलाबाट सुरु भएको परिवर्तन
करिब तीन दशकअघि पहाडी क्षेत्रमा व्यावसायिक फलफूल खेती गर्ने चलन अत्यन्तै सीमित थियो । अधिकांश किसान परम्परागत अन्नबालीमै निर्भर थिए । त्यही समयमा बोधराज अर्यालले आफ्नो बारीमा पाँच वटा सुन्तलाका बिरुवा रोप्ने निर्णय गर्नुभयो । धेरैले यसलाई सामान्य प्रयास ठाने, केहीले समय र श्रमको बर्बादी पनि भने । तर उहाँको दृष्टि अरूभन्दा फरक नै थियो । उहाँलाई विश्वास थियो कि सही योजना, धैर्य र निरन्तर मेहनत भए सानो सुरुवातले पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ । समयसँगै ती बिरुवाहरू हुर्किए, फल दिन थाले र पहिलो उत्पादनले उहाँलाई आर्थिक मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि ठूलो आत्मविश्वास दियो । त्यही पाँच बिरुवाले उहाँको जीवनको दिशा बदलिदिए ।

परम्परागत सोचलाई चुनौती
पहिलो सफलतापछि बोधराज अर्याल त्यहीँ रोकिनुभएन । उहाँले महसुस गर्नुभयो कि कृषि परम्परागत तरिकाले मात्र अघि बढ्दैन, त्यसलाई विज्ञान र व्यवस्थापनसँग जोड्नुपर्छ । उहाँले सुन्तलाका बोटहरू विस्तार गर्दै जानुभयो, तर साथसाथै नयाँ सम्भावनाको खोजी पनि जारी राख्नुभयो । अरूले खाली देखेको जमिनमा उहाँले अवसर देख्नुभयो । अरूले जोखिम देखेको ठाउँमा उहाँले भविष्य देख्नुभयो । यही फरक दृष्टिकोणले उहाँलाई साधारण किसानबाट कृषि उद्यमीतर्फ अघि बढायो । उहाँको सोच थियो कृषिमा परिवर्तन ल्याउन पहिले सोच नै बदल्नुपर्छ । यही सोचले उहाँलाई निरन्तर नयाँ प्रयोग गर्न प्रेरित गरिरह्यो ।

सफलताको पहिलो स्वाद
सुन्तलाको उत्पादन बढ्दै जाँदा बोधराज अर्यालले आफ्नै मेहनतको प्रतिफल महसुस गर्न थाल्नुभयो । बजारमा उत्पादनले राम्रो मूल्य पाउन थालेपछि उहाँलाई व्यावसायिक कृषिको वास्तविक सम्भावना स्पष्ट भयो । उहाँले बुझ्नुभयो कि किसानले गुणस्तरीय उत्पादनसँगै बजार, योजना र व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । यही अनुभवले उहाँलाई कृषि क्षेत्रलाई व्यवसायका रूपमा विकास गर्ने दृढ आत्मविश्वास दियो । पाँच वटा बिरुवाबाट सुरु भएको सपना विस्तारै एउटा ठूलो लक्ष्यमा रूपान्तरण भइसकेको थियो । उहाँको मनमा अब एउटै उद्देश्य थियो—आफ्नो माटोको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उजागर गर्ने । यही लक्ष्यले उहाँलाई सुन्तलाको छहारीमा कफी खेती, आधुनिक प्रविधि, विदेश अध्ययन र कृषि नवप्रवर्तनको नयाँ यात्रातर्फ डो¥यायो ।

सुन्तलाको छहारीमा सुरु भएको कफी क्रान्ति
सुन्तलाको बगैँचा विस्तारसँगै बोधराज अर्यालको सोच पनि अझ परिपक्व हुँदै गयो । उहाँले बगैँचाका बोटहरूबीच खाली रहेको जमिनलाई पनि सम्भावनाका रूपमा हेर्नुभयो । अध्ययनका क्रममा उहाँले अरेबिका कफी हल्का छहारीमा उत्कृष्ट उत्पादन दिने तथ्य थाहा पाउनुभयो । यही वैज्ञानिक अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्दै उहाँले सुन्तलाका बोटबीच कफी खेती सुरु गर्नुभयो । त्यतिबेला नेपालमा यस्तो अन्तरबाली प्रणाली निकै नयाँ मानिन्थ्यो । सुरुमा धेरैले शंका गरे पनि समयसँगै यो प्रयोग अत्यन्त सफल सावित भयो । एउटै जमिनबाट सुन्तला र कफी दुवै उत्पादन हुन थालेपछि उत्पादन क्षमता मात्र बढेन, पहाडी कृषिमा नयाँ सोचको सुरुवात पनि भयो । यही निर्णयले बोधराज अर्याललाई नेपालका अग्रणी कफी कृषकमध्ये एक बनाउने आधार तयार ग¥यो ।

कृषि प्रविधि र कृषि ज्ञानको खोजीमा अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा
बोधराज अर्यालको विशेषता एउटै खालको खेती एउटै विधिबाट गर्नु मात्र नभएर निरन्तर सिक्दै अघि बढ्नु पनि हो । उहाँले कृषिलाई अनुभवसँगै विज्ञानसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गर्नुभयो । त्यसका लागि भारतको नागपुर र बेंगलोर पुगेर सुन्तला तथा कफी खेतीसम्बन्धी आधुनिक प्रविधिको अध्ययन गर्नुभयो । त्यसपछि अस्ट्रेलियामा आधुनिक कृषि व्यवस्थापन र उत्पादन प्रणालीबारे तालिम लिनुभयो । चीनको तिब्बत र थाइल्यान्डमा मूल्य शृङ्खला, प्रशोधन, गुणस्तर व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय बजार प्रणालीबारे अध्ययन गर्नुभयो । विदेशबाट फर्कँदा उहाँसँग केवल नयाँ ज्ञान मात्र थिएन, नेपालको कृषि परिवर्तन गर्न सक्ने नयाँ दृष्टिकोण पनि थियो । उहाँले सिकेका हरेक सीपलाई आफ्नै फार्ममा प्रयोग गर्दै सफल परिणाम निकाल्नुभयो ।

१५० रोपनीमा फैलिएको कृषि उद्यम
समयसँगै बोधराज अर्यालको सानो प्रयास विशाल कृषि उद्यममा रूपान्तरण भयो । आज उहाँको शान्ति शान्ति कफी स्टेट करिब १५० रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । यस फार्ममा हजारौँ कफीका बिरुवा, सयौँ सुन्तलाका बोट तथा विभिन्न फलफूल, मसला र नगदे बालीहरू व्यवस्थित रूपमा उत्पादन गरिन्छ । यो एउटा कृषि फार्म मात्रै नभएर कृषि अनुसन्धान, आधुनिक प्रविधि, उत्पादन व्यवस्थापन र उद्यमशीलताको जीवित प्रयोगशाला पनि बनेको छ । यहाँ उत्पादनसँगै गुणस्तर, प्रशोधन, ब्रान्डिङ र बजार व्यवस्थापनलाई पनि समान प्राथमिकता दिइन्छ । यही कारणले उहाँको कृषि उद्यम नेपालभरका किसान, विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताका लागि अध्ययनको केन्द्र बन्दै गएको छ ।

विविधीकरणले दिएको आर्थिक सुरक्षा
बोधराज अर्यालको सफलताको अर्को महत्वपूर्ण आधार कृषि विविधीकरण हो । उहाँले कुनै एउटा बालीमा मात्र निर्भर रहने जोखिमलाई समयमै बुझ्नुभयो । त्यसैले सुन्तला र कफीसँगै अदुवा, बेसार, टिमुर, तेजपत्ता तथा अन्य मसला बालीहरूको पनि व्यावसायिक उत्पादन सुरु गर्नुभयो । एउटै जमिनबाट विभिन्न उत्पादन लिन सकिने यो प्रणालीले आम्दानीका धेरै स्रोत सिर्जना गर्यो । कुनै एउटा बालीमा रोग, मौसम वा बजारको समस्या आए पनि अन्य बालीबाट हुने आम्दानीले कृषि व्यवसायलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुग्यो । उहाँको यही मोडेल आज धेरै किसानका लागि अनुकरणीय उदाहरण बनेको छ । कृषि केवल उत्पादनको विषय होइन, जोखिम व्यवस्थापन र दीर्घकालीन योजनाको विषय पनि हो भन्ने सन्देश उहाँले व्यवहारमै प्रमाणित गर्नुभएको छ ।

जापानी ‘उन्सु’ सुन्तलाको सफल प्रयोग
नेपालमा परम्परागत रूपमा सुन्तला मंसिर–पुस महिनामा मात्र पाक्ने गर्दछ । तर बोधराज अर्यालले समयभन्दा अघि उत्पादन दिने जापानी ‘उन्सु’ जातको सुन्तलालाई नेपालमा सफलतापूर्वक परीक्षण गर्नुभयो । साउनको अन्तिमदेखि भदौसम्मै पाक्न सुरु हुने यस जातले नेपाली बजारमा नयाँ सम्भावना खोल्यो । बेमौसममा उत्पादन भएकाले बजार मूल्य उल्लेखनीय रूपमा उच्च रह्यो र किसानले राम्रो आम्दानी प्राप्त गर्न सके । यो केवल नयाँ जातको परीक्षण मात्र थिएन, समय व्यवस्थापन, बजारको माग र उत्पादन रणनीतिलाई जोडेर कृषि व्यवसायलाई अझ लाभदायी बनाउने उत्कृष्ट उदाहरण पनि थियो । यस सफल प्रयोगले स्याङ्जाको सुन्तला खेतीलाई राष्ट्रिय पहिचान दिलाउन महत्वपूर्ण योगदान पु¥यायो ।

जब नेपाली कफीले अन्तरिक्ष छोयो
बोधराज अर्यालको कृषि यात्राले नयाँ उचाइ तब प्राप्त गर्यो, जब उहाँको फार्ममा उत्पादन भएको अराबिका कफीको बीउ अन्तरिक्षीय वातावरणमा अनुसन्धानका लागि छनोट भयो । जापानी वैज्ञानिकहरूको सहकार्यमा पृथ्वीभन्दा करिब २७ किलोमिटर माथिको समतापमण्डलीय क्षेत्रमा उक्त बीउलाई विशेष अनुसन्धानका लागि पठाइयो । त्यहाँको न्यून तापक्रम, फरक वायुदाब र विशेष वातावरणमा राखेर गरिएको परीक्षणपछि बीउ सुरक्षित रूपमा नेपाल फर्काइयो । अहिले त्यस बीउमाथि थप अनुसन्धान भइरहेको छ । नेपाली किसानको उत्पादन अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक अनुसन्धानको हिस्सा बन्नु आफैंमा ऐतिहासिक उपलब्धि हो । यसले बोधराज अर्यालको मात्र होइन, नेपाली कफीको गुणस्तर र सम्भावनालाई विश्वसामु नयाँ ढंगले परिचित गराएको छ ।

किसानदेखि कृषि उद्यमी र मार्गदर्शकसम्म
बोधराज अर्यालको परिचय सफल किसानमा मात्र सीमित छैन । उहाँ अनुसन्धानमुखी कृषि उद्यमी, प्रशिक्षक र प्रेरणादायी मार्गदर्शकका रूपमा पनि स्थापित हुनुभएको छ । उहाँको फार्ममा देशका विभिन्न जिल्लाबाट किसान, कृषि विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र उद्यमीहरू अध्ययन भ्रमणका लागि पुग्ने गर्छन् । उहाँले सिकेका ज्ञान, प्रविधि र अनुभवलाई खुलेर बाँड्ने संस्कार अपनाउनुभएको छ । उहाँको मनबाट नै आउने गर्छ, ज्ञान बाँड्दा घट्दैन, बरु अझ समृद्ध बन्छ । यही कारण उहाँको फार्म आज आधुनिक कृषि सिक्ने खुला विद्यालयका रूपमा परिचित हुँदै गएको छ ।

स्थानीय समृद्धि र रोजगारीको आधार
बोधराज अर्यालको सफलताले व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा धेरै माथिको प्रभाव पारेको छ । उहाँको कृषि उद्यमले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गरेको छ, गाउँको आर्थिक गतिविधि बढाएको छ र कृषिप्रति युवाहरूको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न मद्दत गरेको छ । उत्पादनदेखि प्रशोधन, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र बजार व्यवस्थापनसम्मका गतिविधिमा स्थानीय जनशक्तिको सहभागिता बढेको छ । यसले कृषि परम्परागत पेशा होइन, सम्मानजनक र लाभदायक व्यवसाय पनि बन्न सक्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । उहाँको प्रयासले गाउँमै बसेर भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वास धेरै युवामा जागृत भएको छ ।

नेपाली कृषिका लागि प्रेरणाको दीप
आज बोधराज अर्याल नेपाली कृषिका लागि प्रेरणाको नाम बनिसक्नुभएको छ । उहाँको जीवनले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ । सफलता जमिनको क्षेत्रफलले होइन, सोचको विशालताले निर्धारण गर्छ । पाँच वटा सुन्तलाका बिरुवाबाट सुरु भएको यात्रा १५० रोपनीभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको कृषि उद्यम, विश्वस्तरीय कफी उत्पादन, कृषि विविधीकरण, अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन र वैज्ञानिक अनुसन्धानसम्म पुग्नु सामान्य उपलब्धि होइन । उहाँले प्रमाणित गर्नुभएको छ कि अध्ययन, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र निरन्तर मेहनतलाई साथ लिएर अघि बढे नेपाली किसानले पनि विश्वस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ ।

माटोले कोरेको अमर कथा
बोधराज अर्यालको जीवन एउटा व्यक्तिको सफलताको कथा मात्रै नभएर यो एउटा नेपाली कृषिको सम्भावनाको जीवन्त दस्तावेज हो । उहाँको यात्राले देखाएको छ, समृद्धिको खोजीमा विदेशिनुभन्दा पहिले आफ्नै माटोको सम्भावनालाई चिन्न आवश्यक छ । विज्ञान, प्रविधि, दूरदृष्टि र अथक परिश्रमलाई एकसाथ अघि बढाउन सकियो भने यही माटोले असम्भव देखिएका सपनासमेत पूरा गर्न सक्छ । पाँच वटा सुन्तलाका बिरुवाबाट सुरु भएको सपना आज अन्तरिक्षसम्म पुगेको कफी, अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र हजारौँ किसानका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । यही कारण बोधराज अर्यालको कथा आजका लागि मात्रै नभएर भविष्यका पुस्ताले पनि पढिरहने प्रेरणाको गाथा समेत हो । वास्तवमा, उहाँको जीवनले एउटै सन्देश दिन्छ, “माटोलाई विश्वास गर्ने हात कहिल्यै रित्तो हुँदैन र आफ्नो देशको सम्भावनामा विश्वास गर्ने मानिसले इतिहास रचना गर्न सक्छ” । 0000